بند کمال خان

بند کمال خان تولید کننده ی برق، امید و تنش بر سر آب های مرزی ایران و افغانستان

نوشته: برانکا اندلکویچ و همایون بابر

منبع: پاسفک کانسل مگزین

برگردان به فارسی: شیرشاه نوابی

نظام الدین خان، دوکاندار افغان که روزانه با 200 افغانی (2.59$) زنده گی اش را سپری میکند. او در حومه های شهر زرنج مرکز ولایت نیمروز زنده گی میکند، جای که نیمی از جمعیت این شهر با کمبود آب آشامیدنی و کشاورزی رو به رو هستند. این ولایت در جنوب غرب افغانستان موقعیت دارد و در شرق با ولایت های سیستان و بلوچستان ایران هم مرز است. خان پنج فرزند دارد، او برای به دست آوردن آب آشامیدنی روزانه (50 افغانی) معادل (0.83$) در روز هزینه میکند تا آب مورد نیاز خانواده 9 نفری اش را فراهم سازد. کودکانش دانش آموزان دوره ی ابتدایی و ثانوی مکتب هستند. او می گوید: «در مکتب هیچ آبی وجود ندارد و من مجبور هستم آب آشامیدنی بخرم. در غیر آن باید این پول برای خرید دارو باید هزینه شود.»

در سوم فبروری برابر با 15 دلو 1399 روز چهار شنبه مرحله ی آبگیری بند کمال خانه آغاز شد. هرچند این مرحله از سوی شهروندان کشور مورد تحسین قرار ګرفت، اما برای 4 دهه ی پیهم در این کشور در حال نبرد پیشرفت های توسعه یی اندک به شمار می رود. زیربنای این پروژه ی 250 میلیون دالری در ولسوالی چهار برجک بر فراز دریای هلمند ایجاد شده و این بند تولید آبیاری 174 هزار هکتار زمین و تولید 9 میگاوات برق را دارد. این مسأله تنش های آبی را با ایران نیز برانگیخته است.

زیارمل احمدی والی نیمروز میگوید: «این پروژه سبب توسعه ی بخش کشاورزی در نیمروز خواهد شد، بده و بستان بازرگانی نیز افزایش می یابد و در نهایت زمینه ی اشتغال زایی فراهم خواهد شد.»

در این میان رییس جمهور محمد اشرف غنی گفته بود: «من با دیدن موج کمال خان بسیار خرسند هستم و دست کم رویای 700 ساله ی مردم افغانستان امروز تکمیل شد.»

«سیاست های آبی» رییس جمهور غنی و مدیریت منابع آبی تأثیرات بزرگی بر دولتش که در تلاش دستیابی به ثبات است گذاشته و او تلاش دارد تنش ها میان ایران و پاکستان را از بهر کمبود آب کاهش دهد. نظام الدین خپلواک سخنگوی اداره ی ملی تنظیم امور آبی کشور گفت که این بند به گونه ی رسمی در چند روز آیند گشایش خواهد یافت. محمد ابراهیم امینی یکی از باشنده های نیمروز می گوید: «این لحظه ی خورسندی است. این در واقع خبر خوش برای کشاورزان است زیرا ما در تمامی فصل های سال آب بسنده خواهیم داشت تا تولیدات کشاورزی خود را توسعه دهیم و جلو واردات تولیدات خارجی را بگیریم.»

از تنش های لفظی تا رویارویی بر سر موقعیت و دسترسی:

در سال 1973 که برابر می شود با 1351 توافقتنامه ی آبی میان افغانستان و ایران بر سر آب های فرامرزی هلمند به امضا رسید. بر بنیاد این سند، در هر ثانیه ایران حق دارد 22 متر مکعب آب به دست آورد. اما در زمان های پسین تغییر اقلیم ظرفیت های آبی، افزایش تنش ها و دریای هلمند به کانون تنش رو به رشد میان دو کشور مبدل شده است.

در ماه جولای 2017 میلادی، حسن روحانی، رییس جمهور ایران با اشتراک در نشست مبارزه با گردبادهای ناشی از ریگ و خاک گفت: «ما نمی توانیم در برابر آن چه که سبب تخریب محیط مان می شود بی تفاوت بمانیم. ساخت و ساز بندهای متعدد در افغانستان مانند: کجکی، کمال خان، سلما و بند های دیگر در شمال و جنوب افغانستان سبب متأثر سازی ولایت های خراسانا و سیستان بلوچستان گردیده است.»

داکتر محمد عاصم مایار، استاد در دانشگاه پولی تخنیک و همچنان محقق مدیریت منابع آبی در دانشگاه اشتوتگارد میگوید که اشاره ی روحانی به دریای فرات بود، که منجر به کاهش چشمگیر آب عراق شد و در عوض بادهای عراق به ایران منتقل شد. البته مسیر باد میان افغانستان و ایران از شمال به جنوب است که هرگز خاک و گرد را به ایران منتقل نمی کند. آقای مایار گفت: «این خود سبب ایجاد فرصت ها برای هماهنگی برای رفع چالش ها میشود، چنانچه افغانستان میتواند آبش را به ایران بفروشد، در عین حال این بند ها سبب جلوگیری از طوفان های خاکی در منطقه می شود.»

در ماه اکتوبر 2020 که برابر می شود با ماه میزان 1399 هجری خورشیدی، مدعی شدند که ایران با استفاده از طالبان تلاش کرده است تا مانع اعمار این بند شود. نظام خپلواک سخنگوی اداره ی مدیریت آبی کشور میگوید که دست کم 6 نیروی نظامی در حمله ی طالبان در این محل جان باختند.

در سال 2011 که برابر است با 1390 یک فرمانده طالبان در نیمروز مدعی شد که ایران برای نابودی بند کمال خان به وی 50 هزار دالر امریکایی پیشنهاد کرده بود. در ایمیلی ذبیح الله مجاهد سخنگوی طالبان گفته است: «با تکمیل بند کمال خان ما بسیار خرسند هستیم. ساخت و ساز این بند در واقع زیربنای مهم برای آینده ی با ثبات افغانستان حایز اهمیت است. امارت اسلام متعهد به حفاظت از تسهیلات عامه است و نگهداری از آن را مسؤولیت خود میپنداریم.»

«سیاست های آبی» رییس جمهور غنی و مدیریت منابع آبی تأثیرات بزرگی بر دولتش که در تلاش دستیابی به ثبات است گذاشته و او تلاش دارد تنش ها میان ایران و پاکستان را از بهر کمبود آب کاهش دهد.

بند کمال خان

عباس عراقچی معاون سیاسی وزارت خارجه ایران در گفت و گوی که در 19 جولای گفته بود که ایران برای مقاصد محیطی نیاز به آب بیشتر از افغانستان دارد. آقای عراقچی تأکید کرده بود: «به نظر ما ایران و افغانستان هر دو حق آبه دارند و همچنان یک مسأله ی دیگر حقابه ی محیطی است که باید توجه شود.»

در گذشته جواد ظریف، وزیر خارجه ی ایران هنگامی که به پارلمان آن کشور فرا خوانده شده بود هشدار داد که ایران نیز اقدامات بالمثل را در برابر افغانستان زمانی روی دست خواهد گرفت که این کشور به خواست های ایران از بهر حقوق آبی شان کنار نیاید. آقای ظریف گفته بود: «در این مقطع زمانی، ما تنها یک گزینه داریم و آن هم اقدام بالمثل است؛ و آن این که در برخی از موارد ما اقدامات جدی را در برابر افغانستان اتخاذ کنیم.» احتمالن که آقای ظریف اعمال فشار بر پناه جویان افغان را که در قلمرو آنان به سر میبرند یکی از این گزینه ها قلمداد کرده بود. این نخستین باری نیست که ایران همسایه ی شرقی اش افغانستان را به خاطر منابع آبی اش تهدید کرده است، یکی از خوانست های بی بنیاد ایران نیز شریک سازی آب دریای هلمند بدون هیچ گونه امتیاز بوده است.

عبدالفرید ذکریا، رییس شرکت انجنیری انرژی و آب «او بی او» که ماستری اش را در انجنیری هسته یی گرفته و دوبار نیز منحیث سفیر افغانستان در امارت متحده ی عربی نیز گماشته شود میگوید که پس از امضای معاده ی 1973 (1351) ایرانی ها میدانند که روزی افغانستان توانایی مدیریت آب های خورشان دریای هلمند را در دست میگیرد. او می گوید: «متأسفانه برای ما، ما تا هنوز موفق نشده ایم که دریای خروشان هلمند را مدیریت کنیم و این هم بر گرفته از خشونت های گونه گون در کشور است.»

او اضافه میکند که اگر ایران در بدل آب های افغانستان پول بپردازد در آن صورت بیشتر از مقدار آب کنونی میتواند به ساده گی دست یابد. چنانچه بیشتر کشورهای جهان آبهای اضافی مشترک شان را به قیمت توافقی به فروش می رسانند. آقای ذکریا می گوید: «ما از ایران نفت خریداری میکنیم و ایران نیز باید آب های افغانستان را خریداری کند. از این رو من هیچ گونه تشنجی را در روابط میان دو کشور نمی بینم.»

مدیریت آب در افغانستان برای توسعه ی اقتصادی این کشور یکی از عناصر حیاتی به شمار می آید. این کشور در حال حاضر توانایی مهار 79 در صد آب های اضافی اش را ندارد و این آب ها به کشورهای همسایه سرازیر می شود، در حالی که افغانستان از لحاظ اقتصادی سه بر چهار حصه ی برق مورد نیاز و همچنان نیازمندی های اولیه اش مشمول نیازهای غذایی را از کشورهای همسایه وارد میکند.

مدیریت آب ها یکی از راهبردهای مهم افغانستان و عنصر کلیدی توسعه ی اقتصادی این کشور بر شمرده می شود.

آقای ذکریا در ادامه می گوید: «ایران باید که به ماده های ذکر شده در این معاهده ی آبی را حرمت بگذارد و بازی های متهم سازی را که توانایی مدیریت راهبرد آب هایش را ندارد متوقف کند.» به دنبال مفاد پیمان آبی سال 1973، سرازیر شدن دریای هلمند یکی از ریشه های اصلی آبی افغانستان است و دست کم 40 در صد آبهای سطحی را در این کشور در بر میگیرد.

سرازیر شدن آب های هلمند به ایران مشروط به وضعیت آبی کشور، تغییرات اقلیمی و بارنده گی به گونه ی سالانه است. بر بنیاد این توافق، طرفین میتوانند سهم خود را مشخص کرده و به توافق متقابل با یک دیگر دست یابند. آقای ذکریا می گوید: «شمار زیادی از بندها و همچنان پمپ های آب بر فراز این دریا از سوی ایران ساخته شده که برای جانب افغانستان قابل قبول نیست. در 45 سال پسین و پس از آن که پیمان آب به امضا رسیده است، ایران سه برابر اضافه تر از آب هلمند که توافق شده بود بهره مند می شود.»

او همچنان گفت که مقام های ایرانی از عدالت در این زمینه تعبیر نادرست دارند. «بر خلاق مفاد این پیمان در هیچ کتاب و یا هم قانونی مشخص نشده است. من مطمین هستم که مقام های ایرانی از تأریخ با افتخار افغانستان آگاهی کامل دارند. اگر اقدامات متقابل شامل فشار بیش از حد بر پناه جویان افغان، پشتیبانی از مخالفان مسلحه به عنوان تکنیک ارعاب از مواردی است که ما همواره گواه آن بوده ایم، این باید واضح باشد که مردم افغانستان هرگز این گونه بی عدالی، خواست های نا مشروع و فشارها را تحمل نمی کنند.» هرچند در شرایطی که بنیاد و پایه، دلایل و تحلثل های قانونی، بیانیه های تهدید آمیز نیز به معنای نقض قوانین و مکلفیت ها است، همچنان نبود نظارت بر حس همجواری و قلدری از موارد مهم دیگر در چنین موارد پنداشته می شود. آقای ذکریا تأکید میکند که ایران باید از کارشیوه های مشمول حل اختلافات روی آب ها استفاده کند. او می افزاید: «پس از چهار دهه نبرد، حکومت افغانستان تلاش دارد تا تغییرات گسترده را پیرامون وضعیت شهروندانش به میان آورد و این مسأله زمانی محقق می شود که طرف ها بر بنیاد توافقنامه های انجام دهد تا به اهداف خود نایل آید.»

افغانستان در قهقرای خشکسالی:

افغانستان بدترین نوع خشکسالی را در سال 2018 تجربه کرد و دست کم 13.5 میلیون افغان امنیت غذایی نسبی ندارند. دست کم یک سوم حصه ی شهروندان افغانستان از سال 2012 به این سو بیجا شده اند. در سالهای گذشته، زمینه ی بارنده گی، جنگل زدایی و تخریب محیط زیستی سبب ایجاد فضای شکنند شده و درگیری های چند دهه نیز به این چالش ها افزوده است. از هر سه تکه یخچال در کوه هندوکش و پامیر دو یخچال آن ذوب شده است. جاری شدن سیل به کشاورزان و ساکنان آسیب جدی وارد می کند. داده های گذشته نشان میدهد که دست کم 80 درصد جمعیت افغانستان به زراعت بستگی دارد.

گل آقا ، 33 ساله ، راننده تکسی در کابل پایتخت کشور است، او میگوید: “امسال [2021] گرمتر از سالهای گذشته است.” آب و هوای افغانستان قاره ای است و دمای آن از 30 درجه سانتی گراد در تابستان تا -20 درجه سانتی گراد در زمستان سنجش شده است. داده های جدید نشان می دهد که پس از دو سال نسبتن خوب، این کشور برای سال جدید [2021] با خطر خشکسالی متوسط تا زیاد مواجه است. گزارشی از شبکه تحلیل گر افغانستان بیان می دارد که نیمی از زمین های کشاورزی افغانستان به بارش بهار بستگی دارد، که به دلیل تغییر اقلیم از قابلیت اطمینان کمتری برخوردار شده است.

روز جمعه، طالبان با صدور بیانیه ای از روحانیون خواستند كه برای باران دعا كنند، روشی كه در اسلام مرسوم است. انتظار می رود امسال قحطی در افغانستان بیشتر تجربه شود. امروزه گرم شدن کره زمین یک مسأله مهم است و همه کشورها در تلاش هستند مناطق محیطی شان را با نشاندن نهال ها و جنگل ها یا افزایش مناطق کشاورزی با توجه به تأثیر تغییرات آب و هوایی این تهدید ها را کاهش دهند.

تغییر اقلیمی یک از تهدیدهای واقعی است. تأثیرات آن در منابع آب حیاتی در افغانستان قابل مشاهده است.

سید فرید عاطف کارشناس محیط زیست که معمولن در مورد تغییر اقلیم مینگارد چنین گفته است: “ممکن است به دلیل از بین رفتن زمین های کشاورزی و مبدل شدن این مزارع به بیابان ، کشاورزی ایران نیز متأثر شود. اما این آب ماست [درست] و ما میتوانیم برای مهار این آب بر روی آن بندها بسازیم.”

آقای عاطف همچنان اضافه کرد: «دستیابی به آبیاری خوب سبب کاهش ناداری خواهد شد و برای مردمی که در بدترین وضعیت زنده گی می کنند این مسأله منجر به بهزیستی خواهد شد. بند کمال خان سبب کاهش چشمگیر ناداری در ولایت نیمروز خواهد شد.»

هنوز هم افغانستان بیشترین وابستگی اش را بر کمک های بیرونی دارد. در سال 2020 نرخ ناداری در این کشور به 70 در صد تخمین زده شده بود. ناداری چشمگیر و فساد سبب شده تا بیشتر مردم به گونه ی غیر قانونی به فروش کلیه های شان بپردازند و این تجارت بازار خوبی در هرات پیدا کرده است.

حالا تغییر اقلیم به تهدید واقعی مبدل شده است. تأثیرات آن را میتوان در منابع آب های سطحی افغانستان مشاهده کرد.

نجم الدین نجم ، یکی از باغدارنی است که یک تجارت کشاورزی را در ولایت ننگرهار اداره می کند ، او میگوید: “کشورهای همسایه باید دامن زدن به بی ثباتی در منطقه را متوقف کنند.”

با این وجود ، برای جلوگیری از بدتر شدن سناریوی کنونی ، “سبز سازی” تنها راه حل برای تنظیم مجدد الگوی بارندگی و بالا بردن مخازن آب است. “آنها باید سرمایه گذاری کنند و جنگل های افغانستان را احیا کنند.”